یادگیری تغییر نسبتاً پایداری در رفتار یا دانش است که از تجربه ایجاد می‌شود. در شرطی‌سازی کلاسیک، فرد ارتباط میان دو محرک را می‌آموزد؛ در شرطی‌سازی عامل، پیامد رفتار احتمال تکرار آن را تغییر می‌دهد. مشاهدهٔ رفتار دیگران و تجربه‌های شدید نیز می‌توانند بدون تمرین مستقیم، پاسخ‌های تازه ایجاد کنند.
در شرطی‌سازی کلاسیک، فرد میان دو محرک ارتباط برقرار می‌کند. محرکی که در آغاز خنثی است، پس از همراه‌شدن با محرک بدون‌شرط به محرک شرطی تبدیل می‌شود و می‌تواند به‌تنهایی پاسخ شرطی ایجاد کند.
| مفهوم | تعریف کوتاه | نمونه در دندانپزشکی |
|---|---|---|
| محرک بدون‌شرط (UCS/US) | محرکی که بدون یادگیری پاسخ طبیعی ایجاد می‌کند | تجربه دردناک |
| پاسخ بدون‌شرط (UCR/UR) | پاسخ طبیعی و آموخته‌نشده به UCS | ترس یا ناراحتی ناشی از درد |
| محرک شرطی (CS) | محرک خنثی قبلی که پس از یادگیری پاسخ ایجاد می‌کند | روپوش سفید |
| پاسخ شرطی (CR) | پاسخ آموخته‌شده به CS | ترس با دیدن روپوش سفید |
برای مثال، کودک در ابتدا از روپوش سفید نمی‌ترسد. اگر روپوش چند بار با درمان دردناک همراه شود، دیدن روپوش به‌تنهایی می‌تواند ترس ایجاد کند. در این حالت، روپوش سفید CS و ترس ایجادشده CR است.
در شرطی‌سازی عامل، رفتار بر اساس پیامدهایش تغییر می‌کند. تقویت احتمال تکرار رفتار را افزایش می‌دهد و تنبیه آن را کاهش می‌دهد. واژه‌های مثبت و منفی نیز به اضافه‌شدن یا حذف‌شدن یک محرک اشاره دارند، نه خوب یا بد بودن آن.
| نوع پیامد | تغییر محرک | اثر بر رفتار |
|---|---|---|
| تقویت مثبت | افزودن محرک خوشایند | افزایش احتمال رفتار |
| تقویت منفی | حذف محرک ناخوشایند | افزایش احتمال رفتار |
| تنبیه مثبت | افزودن محرک ناخوشایند | کاهش احتمال رفتار |
| تنبیه منفی | حذف محرک خوشایند | کاهش احتمال رفتار |
دادن جایزه پس از انجام تکلیف، تقویت مثبت است. بستن کمربند که صدای آزاردهنده خودرو را قطع می‌کند، تقویت منفی است. توبیخ پس از نقض مقررات، تنبیه مثبت است. گرفتن موقت تلفن همراه پس از یک رفتار نامطلوب نیز تنبیه منفی محسوب می‌شود.
اگر کودک پس از گرفتن نمره ۲۰ از کار ناخوشایندی مانند ظرف‌شستن معاف شود و این پیامد احتمال درس‌خواندن او را افزایش دهد، معاف‌شدن نقش تقویت منفی دارد. همچنین هر پیامد خوشایندی که پس از مصرف یک ماده احتمال تکرار مصرف را افزایش دهد، از نظر یادگیری تقویت مثبت محسوب می‌شود.
در تقویت پیوسته، هر پاسخ با تقویت همراه می‌شود. در تقویت متناوب، فقط بعضی پاسخ‌ها تقویت می‌شوند. برنامه‌های متناوب بر اساس تعداد پاسخ‌ها یا فاصله زمانی تنظیم می‌شوند و می‌توانند ثابت یا متغیر باشند.
| برنامه | قاعده | نمونه |
|---|---|---|
| تقویت پیوسته | تقویت پس از هر پاسخ | جایزه پس از هر بار انجام رفتار مطلوب |
| نسبتی ثابت (Fixed Ratio) | تقویت پس از تعداد ثابتی پاسخ | جایزه پس از هر پنج بار مسواک‌زدن؛ FR5 |
| نسبتی متغیر (Variable Ratio) | تقویت پس از تعداد متغیری پاسخ | بردهای نامنظم در قمار |
| فاصله‌ای ثابت (Fixed Interval) | تقویت نخستین پاسخ پس از فاصله زمانی ثابت | تقویت نخستین پاسخ پس از هر ۱۰ دقیقه |
| فاصله‌ای متغیر (Variable Interval) | تقویت نخستین پاسخ پس از فاصله زمانی متغیر | بازرسی در زمان‌های نامشخص |
در برنامه‌های نسبتی، تعداد پاسخ‌ها ملاک است؛ در برنامه‌های فاصله‌ای، زمان ملاک است. ثابت یعنی قابل‌پیش‌بینی و متغیر یعنی غیرقابل‌پیش‌بینی.
در یادگیری مشاهده‌ای، فرد با دیدن رفتار یک الگو آن رفتار را می‌آموزد. مشاهده پیامد رفتار الگو می‌تواند انگیزه تقلید را بیشتر یا کمتر کند، اما اصل یادگیری به مشاهده وابسته است.
| مرحله | شرح |
|---|---|
| توجه | تمرکز بر رفتار الگو |
| به‌خاطرسپاری | نگهداری رفتار مشاهده‌شده در حافظه |
| بازتولید | توانایی اجرای رفتار آموخته‌شده |
| انگیزش | تمایل به انجام رفتار |
برای مثال، کودکی می‌بیند کودک دیگری با انجام رفتاری خوراکی می‌گیرد و سپس همان رفتار را تکرار می‌کند. این فرایند یادگیری مشاهده‌ای است و دریافت خوراکی توسط الگو می‌تواند نقش تقویت جانشینی داشته باشد.
حساس‌سازی نوعی یادگیری غیرتداعی است که در آن یک محرک شدید یا تکرارشونده باعث افزایش پاسخ‌پذیری فرد می‌شود. این افزایش پاسخ ممکن است به محرک اصلی یا محرک‌های مشابه دیده شود.
برای مثال، پس از شنیدن صدایی بسیار بلند و ترسناک، ممکن است فرد به صداهای خفیف بعدی نیز واکنش شدیدتری نشان دهد. در مقابل، کاهش پاسخ به یک محرک تکراری و بی‌اهمیت خوگیری نام دارد.
در حساس‌سازی، شدت پاسخ افزایش می‌یابد؛ در خوگیری، شدت پاسخ کاهش پیدا می‌کند.
